اکوکاردیوگرافی قلب یکی از آزمایش های سنجش عملکرد قلب است که در موارد خاص، پزشک آن را برای بیمار تجویز می کند. در واقع این تست برای بررسی عملکرد و یا پیدا کردن نقص در ماهیچه های قلبی تجویز می شود. بنا به دلایلی که در ادامه شرح داده می شود، پزشک برای بیماری این تست را تجویز کرده تا با استفاده از نتایج حاصل از آن پی به مشکلات قلبی فرد ببرد. اکوکاردیوگرافی که به اختصار به آن اکوی قلب می گویند. با استفاده از امواج صوتی که به قلب می تابد و با بررسی انعکاس آن ها، می تواند نحوه تپش قلب، اختلال در باز و بسته شدن دهلیزها، بطن و … را تشخیص داد. در ادامه به بررسی دلایل، نحوه انجام و تفسیر حاصل از نتایج بدست آمده توسط این تست می پردازیم. قبل از بررسی موارد گفته شده نیاز است تا آشنایی مختصری با ساختار کلی قلب داشته باشیم تا درک مطالب گفته شده آسان گردد.
اکوکاردیوگرافی قلب چیست؟
اکوکاردیوگرافی یا اکو قلب، آزمایشی تصویربرداری است که با ارسال و دریافت امواج صوتی با فرکانس بالا، نمایی از قلب ایجاد میکند. دستگاه، بازتاب این امواج را به تصاویر متحرک تبدیل میکند تا پزشک شکل و اندازه بخش‌های مختلف قلب و نحوه حرکت آنها را ببیند.
این بررسی میتواند قدرت پمپاژ بطن چپ، وضعیت دهلیزها و بطن‌ها، عملکرد دریچه‌ها، وجود مایع اطراف قلب و الگوی جریان خون را ارزیابی کند. اکو جایگزین معاینه یا نوار قلب نیست؛ بلکه در کنار شرح حال، فشار خون، ECG و در صورت نیاز آزمایشهای دیگر، تصویری کامل‌تر از وضعیت قلب ارائه میدهد.
اکو قلب چه اطلاعاتی به پزشک میدهد؟
پزشک با کمک اکو میتواند اندازه حفره‌های قلب، ضخامت عضله، قدرت انقباض و شل شدن قلب و وضعیت دریچه‌های میترال، آئورت، سه‌لتی و ریوی را بررسی کند. در بسیاری از گزارش‌ها، شاخص‌هایی مانند کسر جهشی یا EF نیز ثبت می‌شود که تنها بخشی از ارزیابی عملکرد قلب است.
داپلر رنگی و طیفی نیز جهت و سرعت جریان خون را نشان می‌دهند. این اطلاعات برای بررسی تنگی یا نارسایی دریچه‌ها، احتمال افزایش فشار شریان ریوی، بعضی نقص‌های مادرزادی و ارزیابی فشارهای داخل حفره‌های قلبی ارزش دارد.
اکوکاردیوگرافی قلب چگونه انجام می شود؟
اکو قلب همانند سونوگرافی می تواند بر نواحی شکم و مثانه انجام شود. در این روش بیمار باید لباس بالاتنه را خارج کند. سپس مایعی ژل مانند روی قفسه سینه بیمار اعمال می شود تا حرکت دستگاه سونوگرافی را تسهیل کند. سپس دستگاهی که پخش کننده امواج اولتراسونیک است روی قفسه سینه فرد قرار داده می شود.
یکسری مبدا نیز به قفسه سینه متصل می گردد تا به وسیله آنها بتوان تصویر ایجاد شده از طریق امواج را روی مانیتور را مشاهده نمود. با برخورد امواج به ماهیچه قلب، بازتاب آن همراه با تصاویر ایجاد شده از قلب روی مانیتور نمایش داده می شود. این تصاویر قابل ذخیره و چاپ نیز می باشند. نتایج حاصل از اکوی قلب می تواند نقص در گره ها و دریچه های قلب، تاخیر در زمان بسته و باز شدن دریچه ها، عدم انقباض بخشی از ماهیچه و … را نشان دهد.
انیمیشنی در خصوص اکوکاردیوگرافی قلب
اگر تصاویر حاصل از اکو واضح نباشد مقداری ماده تقویت کننده به فرد تزریق می گردد تا تصاویری با وضوح بالا را تولید کند. تفسیر این نتایج معمولا در همان زمان توسط تکنسین و پزشکی که اکو را انجام داده شرح داده می شود و به همراه تصویر ایجاد شده از آن برای پزشک معالج ارسال می گردد.
رایج‌ترین شکل اکو، اکو از روی قفسه سینه است. فرد روی تخت معاینه قرار می‌گیرد و در اغلب مواقع به پهلوی چپ می‌خوابد تا تصویربرداری از پنجره‌های مناسب قلب آسان‌تر شود. انجام این آزمایش معمولاً زمان کوتاهی می‌گیرد و نیاز به بستری ندارد.
در طول تصویربرداری، احتمال دارد از شما خواسته شود چند ثانیه نفس خود را نگه دارید، آرام بازدم کنید یا کمی وضعیت بدنتان را تغییر دهید. فشار ملایم مبدل روی پوست طبیعی است، اما اکو معمولی نباید درد قابل‌توجه ایجاد کند.
پس از انجام اکو چه اتفاقی می‌افتد؟
پس از پایان اکو، ژل از روی پوست پاک می‌شود و در بیشتر موارد می‌توانید فعالیت روزمره خود را ادامه دهید. تصاویر و اندازه‌گیری‌ها در گزارش ثبت می‌شوند و پزشک آنها را همراه با وضعیت بالینی شما تفسیر میکند.
یک عدد یا عبارت غیرطبیعی در گزارش، به تنهایی تعیین‌کننده شدت بیماری نیست. کیفیت تصویر، فشار خون، ریتم قلب، سن، داروها و علت درخواست آزمایش نیز در تفسیر اهمیت دارند. به همین دلیل، خودتفسیر کردن گزارش یا مقایسه آن با گزارش دیگران میتواند گمراه‌کننده باشد.
اگر برای بررسی علائم، بیماری دریچه‌ای یا پیگیری عملکرد قلب به ارزیابی دقیق نیاز دارید، دکتر پریسا مولایی میتواند بر اساس شرح حال، معاینه و نتایج قبلی مشخص کند چه نوع بررسی قلبی برای شما مناسب‌تر است.
انواع اکوکاردیوگرافی قلب
همه اکوها هدف یکسانی ندارند. انتخاب روش به پرسش تشخیصی پزشک بستگی دارد؛ گاهی تصویرگیری از روی قفسه سینه کافی است و گاهی برای دیدن دقیق‌تر دریچه‌ها، ارزیابی قلب هنگام فعالیت یا بررسی جریان خون، روش دیگری انتخاب می‌شود. اگر این مورد برای شما تجویز شده بهتر است آن را نزد بهترین متخصص اکو قلب در تهران انجام دهید.
اکوکاردیوگرافی ترانس‌توراسیک یا TTE
اکو ترانس‌توراسیک همان اکو معمولی از روی قفسه سینه است. این روش نخستین انتخاب برای بررسی اندازه حفره‌ها، قدرت انقباض، عملکرد دریچه‌ها، مایع اطراف قلب و بسیاری از مشکلات ساختاری محسوب می‌شود. غیرتهاجمی است و برای بیشتر افراد آمادگی پیچیده‌ای ندارد.
اکوکاردیوگرافی از راه مری یا TEE
در اکو از راه مری، مبدل باریکی پس از بی‌حسی موضعی گلو و اغلب با داروی آرام‌بخش، از دهان وارد مری می‌شود. چون مری نزدیک قلب قرار دارد، تصاویر برخی ساختارها، به‌ویژه دریچه‌ها، دهلیز چپ، آئورت و احتمال لخته در حفره‌های قلبی، واضح‌تر به دست می‌آید.
TEE تهاجمی‌تر از اکو معمولی است و به آمادگی و مراقبت پس از آزمایش نیاز دارد. مشکلات بلع، بیماری‌های مری، سابقه خونریزی گوارشی یا مصرف داروهای خاص باید پیش از انجام آن به تیم درمان اطلاع داده شود.
اکوکاردیوگرافی استرس
اکو استرس، عملکرد قلب را در شرایط افزایش ضربان و فعالیت بررسی میکند. این افزایش فعالیت ممکن است با ورزش روی تردمیل یا در شرایطی که ورزش ممکن نباشد، با دارو و تحت پایش انجام شود. هدف آن اغلب بررسی تغییرات حرکت دیواره قلب در شرایط استرس و کمک به ارزیابی احتمال کاهش خونرسانی است.
این آزمایش برای همه افراد مناسب نیست و انتخاب آن بر اساس علائم، توانایی فعالیت، نوار قلب و سابقه بیماری انجام می‌شود. پیش از شروع، فشار خون، ضربان و وضعیت عمومی فرد بررسی خواهد شد.
اکوکاردیوگرافی داپلر و داپلر رنگی
داپلر بخشی از بسیاری از اکوهای معمول است و یک آزمایش کاملاً جداگانه به حساب نمی‌آید. این فناوری سرعت و جهت جریان خون را اندازه‌گیری میکند و برای برآورد شدت تنگی یا نارسایی دریچه‌ها، بررسی جریان غیرطبیعی بین حفره‌ها و تخمین برخی فشارهای قلبی کاربرد دارد.
اکوکاردیوگرافی سه‌بعدی و کنتراست
اکوی سه‌بعدی در مراکز مجهز میتواند نمای فضایی دقیق‌تری از برخی دریچه‌ها و ساختارهای قلب فراهم کند. در اکو با کنتراست نیز ماده مخصوصی از راه رگ تزریق می‌شود تا مرزبندی حفره‌ها یا دید بعضی قسمت‌ها بهتر شود. نیاز به این روش‌ها را پزشک بر پایه کیفیت تصویر و سؤال تشخیصی تعیین میکند.
| نوع اکو | روش انجام | کاربرد اصلی | نکته آمادگی |
|---|---|---|---|
| ترانس‌توراسیک (TTE) | پروب روی قفسه سینه | بررسی عمومی ساختار و عملکرد قلب | اغلب آمادگی ویژه ندارد |
| از راه مری (TEE) | پروب از راه مری با بی‌حسی و اغلب آرام‌بخشی | تصویر دقیق‌تر دریچه‌ها، دهلیزها و آئورت | ناشتایی و هماهنگی برای بازگشت به منزل لازم است |
| استرس | تصویربرداری پیش و پس از ورزش یا دارو | ارزیابی قلب در شرایط افزایش کار | دستور دارویی و غذایی مرکز را رعایت کنید |
| داپلر/رنگی | بخشی از اکو و تحلیل جریان خون | ارزیابی جریان و عملکرد دریچه‌ها | تابع آمادگی نوع اصلی اکو است |
| سه‌بعدی یا کنتراست | تصویرگیری پیشرفته، گاهی همراه تزریق | بررسی دقیق‌تر ساختارهای منتخب | اعلام حساسیت‌ها و بیماری‌های زمینه‌ای ضروری است |
مزیت مهم اکو، مشاهده مستقیم و پویا از عملکرد قلب است؛ با این حال محدودیت‌هایی هم دارد. کیفیت تصویر در برخی افراد به شرایط بدنی، بیماری‌های ریوی یا وضعیت قفسه سینه وابسته است و اکو معمولی همه مشکلات عروق کرونر را به تنهایی رد یا تأیید نمی‌کند.
- مزایا: بدون اشعه یونیزان، غیرتهاجمی بودن TTE، امکان تکرار برای پیگیری و ارائه تصویر زنده از قلب
- محدودیت‌ها: وابستگی بخشی از کیفیت به پنجره تصویربرداری و اپراتور، نیاز احتمالی به بررسی‌های تکمیلی در بعضی شرایط
- موارد احتیاط: TEE در افراد با بیماری‌های مهم مری یا مشکل بلع و اکو استرس در برخی وضعیت‌های ناپایدار قلبی باید با نظر پزشک انجام شود
- نکته مهم: نتیجه اکو باید در کنار علائم و دیگر داده‌های بالینی تفسیر شود، نه به صورت جداگانه
اکوکاردیوگرافی قلب جنین
اکو قلب جنین در مادران باردار برای بررسی وضعیت قلب جنین صورت می گیرد. گاهی بنابه دلایلی ممکن است صدای قلب جنین شنیده نشود و یا ضربان قلب او دچار بی نظمی گردد. در این حالت پزشک برای بررسی مشکل اکو قلب جنین را تویز می کند. در این حالت با تشخیص موقعیت جنین در شکم مادر، امواج اولتراسونیک از روی شکم مادر ساطع می شود تا یع قلب جنین برسد و تصاویر مربوط به آن روی مانیتور ظاهر گردد. بنابراین نحوه تپش قلب و عملکرد قلب جنین بررسی می گردد. ابرای انجام این کار باید اکو در زمانی انجام شود که قلب جنین به طور کامل شکل گرفته باشد که این زمان معمولا در هفته های هجدهم تا بیست و دو بارداری می باشد.
چه کسانی ممکن است به اکوکاردیوگرافی نیاز داشته باشند؟
درخواست اکو به معنی وجود قطعی بیماری قلبی نیست. پزشک بسته به سن، علائم، سابقه خانوادگی، یافته‌های معاینه و نتایج آزمایشهای قبلی تصمیم می‌گیرد که این بررسی لازم است یا خیر.
- شنیدن صدای غیرعادی قلب یا سوفل در معاینه
- تنگی نفس، کاهش تحمل فعالیت، ورم پا یا خستگی بدون علت روشن
- درد قفسه سینه، تپش قلب یا سابقه غش با توجه به ارزیابی پزشک
- فشار خون بالا و نیاز به بررسی اثر آن بر ساختار قلب
- پیگیری بیماری‌های دریچه‌ای، نارسایی قلبی، کاردیومیوپاتی یا بیماری مادرزادی قلب
- ارزیابی قلب پس از برخی درمان‌ها یا پیش از بعضی اقدامات درمانی، در صورت صلاحدید پزشک
وجود هر یک از این موارد به تنهایی تشخیص را مشخص نمی‌کند. اگر درد قفسه سینه شدید یا مداوم، تنگی نفس ناگهانی، غش، تعریق سرد یا ضعف شدید دارید، باید ارزیابی فوری پزشکی را به انجام یک آزمایش سرپایی بعد از پرداخت هزینه اکو قلب انجام شود.
اکوکاردیوگرافی چه خطراتی دارد؟
عدم استفاده از امواج ایکس و لیزر و امواج با انرژی بالا در این روش، سبب شده تا این روش خطرات بسیار کمی می باشد. در اکوی قلب از امواج فراصوت استفاده می شود که هیچگونه ضرری برای بدن نداشته و سلامتی را تهدید نمی کند.
به طور کلی بسته به نوع اکوکاردیوگرافی قلب، ممکن است عوارضی برای فرد بیمار بروز کند. این عوارض ممکن است ناشی از حساسیت به ژل استفاده شده در اکو باشد. اگر به این ماده و ژل های حاجب حساسیت دارید می توانید قبل از انجام اکو به تکنسین خود اطلاع دهیدتا از ژل استفاده نکند.
عوارض دیگری که ممکن است ایجاد گردد در اکو از طریق مری است. در این حالت وارد کردن مبدل از طریق گلو به مری ممکن است موجب آسیب و یا خراش در ناحیه گلو شود. در این حالت نیز میتوان از داروهای مسکن استفاده کرد تا التهاب ناشی از وارد کردن مبدل از بین رود. همچنین بی حس کردن گلو نیز ممکن است باعث سرگیجه و یا احساس خواب آلودگی گردد. در تست ورزش نیز بالا رفتن تپش قلب باید تحت نظارت پزشک باشد تا از بروز خطرات احتمالی جلوگیری شود.
آمادگی های قبل از اکوکاردیوگرافی قلب
آمادگی لازم به نوع آزمایش وابسته است. برای اکو معمولی اغلب محدودیت غذایی یا دارویی خاصی وجود ندارد، اما برای اکو از راه مری و اکو استرس، دستورهای دقیق‌تری ارائه می‌شود. بهترین کار این است که هنگام دریافت وقت، نوع اکو و توصیه‌های همان مرکز را دوباره بررسی کنید.
آمادگی برای اکو معمولی از روی قفسه سینه
لباس دو‌تکه و راحت بپوشید تا دسترسی به قفسه سینه آسان باشد. گزارش‌های قبلی اکو، نوار قلب، آزمایش‌ها، فهرست داروها و اطلاعات بیماری‌های زمینه‌ای را همراه داشته باشید. مصرف داروهای روزانه را بدون دستور پزشک قطع نکنید.
- پیش از مراجعه، نام و مقدار داروهای مصرفی خود را یادداشت کنید.
- سابقه جراحی قلب، سکته قلبی، بیماری دریچه‌ای، فشار خون، دیابت و بیماری ریوی را اطلاع دهید.
- اگر به چسب‌های پوستی، ژل‌ها یا داروها حساسیت دارید، به مسئول انجام آزمایش بگویید.
- زیورآلات و لباس‌های مزاحم ناحیه گردن و قفسه سینه را تا حد امکان همراه نداشته باشید.
- در صورت امکان، گزارش‌های پیشین را برای مقایسه تغییرات همراه ببرید.
برای اکو معمولی، ناشتا بودن معمولاً لازم نیست؛ مگر آنکه هم‌زمان آزمایش یا اقدام دیگری برنامه‌ریزی شده باشد. دستور اختصاصی مرکز انجام‌دهنده بر هر توصیه عمومی اولویت دارد.
آمادگی برای اکو از راه مری
برای TEE اغلب باید چند ساعت ناشتا باشید تا خطر برگشت محتویات معده و ورود آن به راه هوایی کمتر شود. مدت دقیق ناشتا بودن را مرکز درمانی مشخص میکند. درباره داروهای دیابت، رقیق‌کننده‌های خون و داروهای فشار خون باید حتماً از پزشک یا مرکز راهنمایی اختصاصی بگیرید.
به علت استفاده از آرام‌بخش، رانندگی و تصمیم‌گیری مهم بلافاصله پس از TEE مناسب نیست. بهتر است یک همراه مسئول برای بازگشت به منزل داشته باشید. پس از آزمایش، تا برطرف شدن بی‌حسی گلو نباید چیزی بخورید یا بنوشید؛ زمان دقیق شروع خوردن را تیم درمان اعلام میکند.
آمادگی برای اکو استرس
برای اکو استرس، ممکن است از شما خواسته شود پیش از آزمایش غذای سنگین، سیگار، نوشیدنی‌های کافئین‌دار یا بعضی داروها را طبق دستور مشخص مصرف نکنید. قطع خودسرانه داروهای قلبی، به‌خصوص بتابلوکرها، میتواند خطرناک باشد؛ تنها بر اساس توصیه کتبی یا شفاهی پزشک عمل کنید.
کفش و لباس مناسب فعالیت بپوشید و علائمی مانند درد قفسه سینه، سرگیجه، تنگی نفس یا سابقه آریتمی را پیش از شروع به تیم درمان اطلاع دهید. حین آزمون، ضربان قلب، فشار خون و علائم شما پایش می‌شود.
نتیجه اکوکاردیوگرافی چگونه تفسیر می‌شود؟
گزارش اکو شامل اندازه‌ها، نحوه حرکت دیواره‌های قلب، عملکرد بطن‌ها، یافته‌های دریچه‌ای، وضعیت پریکارد و داده‌های داپلر است. اصطلاحاتی مانند نارسایی خفیف دریچه، بزرگ‌شدن یک حفره یا EF پایین و بالا باید در زمینه بالینی تفسیر شوند؛ شدت علائم و معاینه فرد در تصمیم‌گیری نقش اساسی دارند.
گاهی نتیجه طبیعی است اما به علت تداوم علائم، بررسی‌های دیگری مانند نوار قلب، هولتر، تست ورزش، سی‌تی آنژیوگرافی یا آزمایش خون لازم می‌شود. در مقابل، یک یافته در اکو نیز همیشه به معنای نیاز فوری به درمان تهاجمی نیست و ممکن است تنها پیگیری دوره‌ای لازم باشد. در پاسخ به این سوال که اکوقلب بهتر است یا تست ورزش متخصص به شما کمک میکند.
چه زمانی پس از اکو باید سریع‌تر پیگیری کرد؟
اگر پس از اکو یا در هر زمان دچار درد فشارنده قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا رو به افزایش، غش، ضربان بسیار نامنظم همراه با ضعف، کبودی لب‌ها یا ورم ناگهانی شدید پا شدید، باید فوراً ارزیابی پزشکی دریافت کنید. اکو آزمایشی تشخیصی است و جای رسیدگی اورژانسی به علائم خطر را نمی‌گیرد.
برای بررسی نتایج و تصمیم‌گیری درباره پیگیری، دکتر پریسا مولایی گزارش اکو را در کنار علائم، معاینه و سوابق پزشکی شما ارزیابی میکند تا از درخواست آزمایشهای غیرضروری یا نادیده‌گرفتن یافته‌های مهم پیشگیری شود.
✔ سوالات متداول در خصوص اکوکاردیوگرافی قلب
